برنامه ریزی راهبردی توسعه اکوتوریسم در منطقه ارسباران(مطالعه موردیشهرستان کلیبر)- قسمت ۱۶

اهدافی که اکوتوریسم دنبال می کند هم جهت با توسعه پایدارو حفظ پایداری وتنوع منابع و جاذبه های طبیعی وفرهنگی مردمان بومی است .بطور مشخص اهداف زیر از جمله اهدافی است که اکوتوریسم در صدد رسیدن به آن است.
– اعتلای هویت بالقوه طبیعی و فرهنگی سرزمین و کشف غنای زیبای بصری و حفاظت از آنها(telfer، ص ۱۰۵، ۲۰۰۸)
– درآمدزایی جایگزین برای مردم روستایی میزبان ازراه اشتغال، ازجمله به عنوان راهنما، کرایه مسکن،کرایه اسب، فروش تولیدات کشاورزی و صنایع دستی
– تشویق به سرمایه گذاری درسرزمین های کوهستانی دورافتاده، محرومیت زدایی و فقرزدایی ازمردم وجوامع محلی روستاها
– ایجاد زیرساختها، توسعه ارتباطات و امکان دسترسی به اطلاعات برای مردم و جوامع محلی و روستاهای محروم(رضوانی، ص۲۵، ۱۳۸۷).
۱۱-۲-۲- گونه شناسی اکوتوریسم
ویور(۱۹۹۸)انواع گردشگری را با توجه به وسعت مکانهای مورد بازدید و تعدا گردشگران،به شکل یک طیف ارائه داده است.دریک طرف طیف،اکوتوریسم نرم وگردشگری ساحلی قرار داردکه تعدادی زیادی از بازدیدکنندگان از مکانهای محدود وحفاظت شده بازدیدمی کنندوتسهیلات بیشتری در نظر گرفته می شودودر طرف دیگر طیف، اکوتوریسم سخت وگردشگری ماجراجویانه قرارداردکه تعداد محدودی از گردشگران در مکانهای وسیع به بهره گیری از طبیعت می پردازند؛در این سر طیف تعامل بیشتر ومسقیم تری بین اکوتوریست ومحیط طبیعی برقرار می شودوتسهیلات وامکانات محدودتری در اختیار وی قرار می گیرددر فاصله بین این دوحد تعدادمتوسطی گردشگر قراردارند،که از حوزه مکانی متوسطی نیزبرخوردارند(زاهدی،ص۹۹،۱۳۸۵).
بعضی از کارشناسان اکوتوریسم، آن را به دونوع متمرکز وگسترده طبقه بندی می کنندکه تقریبامعادل اکوتوریسم نرم وسخت است.
اکوتوریسم متمرکز:شامل آن دسته از تفرج هایی است که نیاز به توسعه دارد،مانندشنا،اسکی،دوچرخه رانی،اردوزدن وبازدید ازآثار فرهنگی می شود
اکوتوریسم گسترده:شامل آن دسته از تفرج هایی است که نیاز به توسعه ندارندمانند کوهنوردی،شکار،یا به توسعه اندک نیاز دارندمانندماهیگیری،صحراگردشی،اسب سواری وتماشای جانوران در طبیعت(مخدوم،ص۲۰۰، ۱۳۸۷).
در یک طبقه بندی جزئی تر،فعالیتهای تفرجی واکوتوریستی را می توان به شکل زیر طبقه بندی کرد:

  • اقامت وتفرج آرام در طبیعت:

– گردش با استفاده از خودروهای رو باز برای تماشای حیوانات – گردش با استفاده از خودروهای غیر موتوری(دوچرخه، حیوانات سواری،گاری،درشکه) – تماشای حیوانات وپرندگان – سفر به مناطق ییلاقی واقامت دربین عشایر وساکنان بومی – اقامت در تفرجگاه ها وچشم انداز های طبیعی – اقامت در درروستاهای خاص با چشم انداز باغ ها ومزارع اطراف روستا – طبیعت درمانی،چشمه های آب معدنی ولجن درمانی – مطالعه طبیعت گیاهی – گردش با استفاده از انواع قایق برای تماشای پرندگان،آبزیان وسایر حیوانات – گردش با استفاده از انواع قایق های تفریحی در مسیر های کم خطردریایی، خورها وخلیج ها

  • ورزش زمستانی شامل اسکی وپاتیناژ •ورزشهای ساحلی وآبی شامل قایق سواری، شنا،غواصی،انواع قایقرانی و ماهیگیری
  • ورزشهای کوهستانی شامل پیاده روی های برنامه ریزی شده ایستگاهی، دامنه نوردی ودره نوردی، کوه پیمایی، اسکی روی چمن، کوه پیمایی با دوچرخه کوهستانی، بازدید از غارها ویخچالهای طبیعی
  • ورزشهای پرهیجان شامل سنگ نوردی،صخره نوردی، یخ نوردی، گذر از مناطق صعب العبورطبیعی،پرواز با چتر وکایت از ارتفاعات،غارنوردی،شکار،رودخانه نوردی با قایق بادی وکایاک درآب های خروشان،اسکی روی آب،غواصی وصید ماهی زیرآب با تیرو کمان(رضوانی،ص ۱۸، ۱۳۸۷).

هرچنداکوتوریسم به بخشهای بسیار زیادی تقسیم میگردد اما در اینجا با توجه به پتانسیل های موجود درمنطقه ارسباران درزمینه اکوتوریسم، می توان به برخی از انواع آن اشاره کرد.
۱-۱۱-۲- ۲- توریسم اقلیمی: آب و هوا وتنوع اقلیمی یکی از مهمترین جاذبه های توریستی است که بخش قابل توجهی از گردشگران را به منظور استفاده از آب وهوای گرمتر ویاخنک تر از محل اقامت خود، به انجام مسافرت توریستی ترغیب می کند.هوای آلوده شهرهای صنعتی بویژه در فصل تابستان جمعیت شهر را به فراروگریز از شهر وا می دارد وبه موازات استحکام زیربنای اقتصادی خانواده ها، حرکت انسانها در افق های دورتر و درسینه ی کوهستانها یا پهنه های آبها انجام می گیرد.ازاین رو مناطق ییلاقی و کوهپایه ای و سواحل، مکانهای مناسبی برای مسافرت تابستانی به شمار می روند.
۲-۱۱-۲-۲- توریسم کوهستان وبرف شهرها:کوههای مهم ومعروف را می توان از جمله موارد مورد توجه اکوتوریسم به شمار آورد که هم به لحاظ ورزشی و هم از لحاظ تفریحی مورد توجه توریست ها قرار می گیرد.وجود امکانات دسترسی به پایکوهی و امکان استقرار موقت در اقامتگاههای نزدیک به قله می تواندبررونق توریسم کوهستان بیافزاید.گرچه فعالیت برف شهرهای کوتاه اندام و توریسم کوهستان، فصلی است، ولی می توان به مقتضای نوع فعالیت، تجهیزات ویژه ای را هم چون تله فریک و تله اسکی برای صعود برکوهستان رامهیاکرد و یا به یک جریان عادی توریسم تبدیل کرد که در فصل توریسم به منظور کوهنوردی وسخره نوردی ودرفصول سرد به منظور اسکی روی برف، گردشگران را به سوی خود فراخواند.
۳-۱۱-۲-۲- توریسم جنگل: جنگل ها و پارک های جنگلی نیز از جمله جاذبه های اصلی بخش توریسم به حساب می آیند. اینگونه مناطق معمولا به لحاظ زیست بوم های گیاهی و جانوری هم از سوی محققین و پژوهشگران و هم از سوی توریست هایی مورد توجه قرار می گیرند و در صورت وجود امکاناتی از قبیل اقامتگاه ها، مراکز ارائه خدمات، کمپینگ و… به یکی از مهمترین کانونهای جذب گردشگر تبدیل می گردنند
۴-۱۱-۲-۲- توریسم آب های معدنی و آبهای گرم: آب هایی که براثرشکست و یا لغزش زمین و معمولا در کنارکوههای آتشفشانی از اعماق زمین بیرون می جهند، به سبب داشتن اجزاء رادیواکتیو، گوگرد واملاح معدنی گوناگون، جنبه درمانی دارند و در دورانی که هنوز صنعت داروسازی به مانند امروز توسعه نیافته بود، آبهای معدنی، گروههای مرفه طبقات اجتماعی را به سوی خود جلب می کرد.رشد وسایل ارتباطی به حرکت موجی تمام طبقات اجتماعی به سوی آبهای گرم معدنی منتهی شد.(ارمغان،ص ۸۳، ۱۳۸۶).
منطقه مورد مطالعه که برخورد از مواهب ونعمات الهی فراوان می باشد دارای جنگل های زیبا ومتنوع ارسبارن، کوههای مرتفع قره داغ، رودخانه های متعدد همچون رود مرزی ارس وآبهای گرم ومعدنی آبش احمد است که با برنامه ریزی و مدیریت این منابع وتجهیز آنها حتی به امکانات اولیه می تواند به کانونهای گردشگری تیدیل شود.
۳-۲- مفهوم توسعه وتوسعه پایدار
توسعه اصطلاح مبهمی است و برای اشاره به فرایندی بکار می رود که بوسیله آن جوامع از یک وضعیت به وضعیتی دیگر حرکت می کنند و همچنین به هدف آن فرایند اشاره دارد.با این وجوددرباب اصطلاح توسعه تعاریف متعددی وجودداردوبنا برتعریفی توسعه کوششی است برای تعادلی تحقق نیافته یا راه حلی است درجهت رفع فشارها ومشکلاتی که پیوسته بین بخشهای مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد(ازکیا،ص۷، ۱۳۸۷)درکاربردهای روزمره اصطلاح توسعه به معانی متعدد ومتنوع بکاربرده شده است مانند افزایش تولید،افزایش بازدهی،ارتقای سطح زندگی،رهایی ازوابستگی اقتصادی،رفع فقر ومحرومیت،ارتقای سطح خدمات وبهداشت درمانی،برطرف کردن مشکلات بیکاری وتورم،تامین نیازهای اقتصادی،اجتماعی ،فرهنگی.(منزوی ودیگران، ص۱۰، ۱۳۹۰).بطورخلاصه توسعه را می توان به عنوان یک فلسفه، فرایند، نتیجه ی آن فرایند و برنامه ای که باعث می شود این فرایند به اهداف مطلوب برسد درنظرگرفت.(sharpley، ۲۰۰۲).
توسعه از نظر اندیشه‌وران علوم اقتصادی و اجتماعی، به‌معنای ارتقای مستمّر کلّ جامعه و نظم اجتماعی به‌سوی زندگی بهتر یا انسانی‌تر است(تودارو،ص۲۳، ۱۳۶۹). اما «توسعه‏اى که نیازمندی‌های نسل حاضر را بدون لطمه زدن به توانایى نسل‏هاى آتى در تأمین نیازهاى خود برآورده می‌سازد، توسعه پایدار گویند»(فراهانی فرد،ص۱۱۴، ۱۳۸۴).توسعه پایدار، ترکیبی از دو واژه است که دو جنبه متفاوت (پیشرفت اقتصادی-صنعتی و کیفیت محیط زیست)را در یک نماد (توسعه پایدار) متحد میسازد.به‌عبارت دیگر دو مفهوم اقتصاد و اکولوژی در کنار هم قرار گرفته و زیربنای استراتژی توسعه پایدار را شکل می‌دهد(کهن،ص۳، ۱۳۷۶). توسعه پایدار مفهوم جامعی است که همه جنبه های زندگی بشر را در برگیرد و اجرای آن مستلزم دگرگونی های وسیع در همه جنبه هاست.براین اساس توسعه پایدار را می توان به این شکل تعریف کرد:فرایندی که سیاستهای طبیعی، اجتماعی، کالبدی، اقتصادی، مالی، تجاری، انرژی، کشاورزی، صنعتی و همه سیاستهای دیگر چنان در آن طراحی شده باشد که موجب توسعه ای شود که از نظر اقتصادی، اجتماعی و بوم شناسی پایدار باشد.به عبارت دیگر، توسعه پایدار به معنای مدیریت و حفاظت از منابع طبیعی و جهت دادن به تحولات اقتصادی و نهادی است، به ترتیبی که نیازهای نسل حاظروآینده بصورت مستمر و پایدار تأمین شود.برای این منظور در درازمدت، مصرف کنونی با بدهکار کردن آیندگان تأمین مالی نمی شود.به عبارت دیگر برای جمعیت کنونی چنان سرمایه گذاری شود که برای نسل های آینده بدهی اجتماعی به بار نیاورد و منابع طبیعی باید به گونه ای بهره برداری شوند که بهره کشی بیش از اندازه ظرفیت نگهداری و افراط در بهره برداری از زمین موجب بدهی بوم شناسی نشود(قدیری،ص ۱۳۹۱،۴۰).آنچه در تعاریف مربوط به توسعه پایدار مشترک است، جنبه پویایی آن، رفع نیازهای اساسی، توجه خاص به حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب و آلودگی آن است. (دیرباز،ص۲۹، ۱۳۸۶).شرط لازم جهت دستیابی به توسعه پایدار، حفظ کارآیی در تخصیص منابع و شرط کافی آن عبارت است از:

  1. تقلیل منابع تجدید نشدنی و احیای دوباره و حفاظت از آن؛
  2. جایگزینی منابع تجدیدپذیر با منابع تجدیدناپذیر؛
  3. ایجاد تعادل در جذب فضولات توسط محیط زیست در مقابل مقدار فضولات وارد شده به محیط زیست.(عرب مازار،ص۳۷۶، ۱۳۸۲).

به‌رغم این‌که از ابتدای طرح توسعه، منابع طبیعی نقش اساسی در شکل‌گیری آن داشت؛ اما تا دهه‌های اخیر از توجه جدی به آن غفلت شده بود(فراهانی فرد،ص۹۰، ۱۳۸۴).رشد شتابان اقتصادی در دوران انقلاب صنعتی از طریق استخراج منابع طبیعی برای به‌کار انداختن صنایع سنگین، بسیار مورد استفاده قرار گرفت؛ تا جایی‌که هرچه بیشتر شدن دود سیاه از دودکش کارخانهها را معرف پیشرفت اقتصادی و مدرنیزه شدن به‌شمار می‌آوردند.(کهن،ص۱۳، ۱۳۷۶). در این میان، بشر در اشتیاق خود به‌منظور دستیابی هرچه بیشتر به توسعه تکنولوژی و صنعت، بیشتر از آنکه بتواند محیط زیست را مجددا برای زندگی مساعد کند، از آن بهرهبرداری نمود و دیگر فراموش کرد که میزان توسعه و کاربرد منابع توسط انسانها طبیعت را با چه سرعتی تخریب و آلوده میکند.بشر حقوق نسلهای آینده را نسبت به ذخایر غیر قابل تجدید که در معرض پایانپذیری است، نادیده گرفته و به سهم فرزندان از منابع و طبیعت هیچ توجهی نکرده است (دیرباز،ص۲۱، ۱۳۸۶).به‌مرور زمان و مشاهده آثار زیان‌بار توسعه اقتصادی، همگان نسبت به استراتژی توسعه حساس شده و حفاظت از محیط زیست را وظیفه عمومی تلقی کردند(آذرنگ،ص۵۴، ۱۳۶۴).برای همین از اوایل دهه ۱۹۷۰، در رویکردهای علمی به توسعه، تجدیدنظر اساسی پدید آمد(فراهانی،ص۹۲، ۱۳۸۴).بنا به‌دعوت کنفرانس سازمان ملل پیرامون محیط زیست انسانی،اجلاسی با حضور کارشناسان در سال۱۹۷۱ در شهر “فونکس”سوئیس با هدف ایجاد ارتباط بین توسعه اقتصادی و محیط زیست تشکیل شد.این حرکت در اجلاس “استکهلم”در سال ۱۹۷۲ قوت بیشتری گرفت و در اعلامیه کوکویک در سال ۱۹۷۴ تفسیر جامعتر و عمیقتری از آن عرضه شد.چالش جدید که در آغاز توسعه بوم‌شناسانه خوانده میشد، سرانجام با عنوان توسعه پایدار عالمگیر شد تا به طرح الگویی برای توسعه اقتصادی بپردازد که برای محیط زیست بشری مضر نباشد.
۴- ۲- اهداف توسعه پایدار
توسعه پایدار همواره در مباحث خود به موارد زیر تأکید داشته است:

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.