دسته بندی علمی – پژوهشی : شاخصه‌های یاران مطلوب امیرمؤمنان علی درکلام حضرت باتأکید بر نهج‌البلاغه۹۲- قسمت ۱۴

امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام)، در تحلیلی کلی، انگیزۀ مشترک همۀ مخالفان خود، اعم از ناکثین، قاسطین و مارقین، را دنیاطلبی می‌داند.[۳۰۵] پرداختن دنیاطلبان به امیال دنیایی‌شان، مانند تفاخر، سبب ایجادکینه و دشمنی ودرنهایت باعث ایجاد فتنه می‌شود.[۳۰۶] نگاهی به کارنامه اقتصادی سران فتنه جمل نیز همین حقیقت را نشان می‌دهد که از عوامل دیگر پیدایش این فتنه، دنیاطلبی و ثروت اندوزی آنان بود .
دنیا طلبی سران فتنۀ قاسطین بر همگان روشن است. عمرو بن عاص در ابتدای خلافت امام علی در نامه‌ای خطاب به معاویه نوشت: «هر کار که می‌توانی انجام بده؛ زیرا فرزند ابوطالب، چنانکه چوب را پوست می‌کنند، تو را از هر مال و سرمایه‌ای که داری، جدا خواهد کرد.»
از نظر امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام)، فتنه‌انگیزان،گروهی شرور هستند؛[۳۰۷] که روش وراهکارهایی برای فتنه‌گری دارند؛ که می‌توان به، طرح شبهات و پرسش های جهت دار،[۳۰۸] ترور شخصیت[۳۰۹]، سکوت شیطانی[۳۱۰]، تبلیغات گسترده[۳۱۱]، بهره برداری ابزاری از دین و مقدسات[۳۱۲] اشاره کرد.
امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام)، راهکارهایی برای برون‌رفت ونجات از عواقب و آثار فتنه و وظایفی را برای یاران خود بیان می‌دارند، که هریک به نوعی روشنگر راه نجات وسعادت است؛ که می‌توان به بخشی از این راهکارها، درنامۀ ۱۸ نهج البلاغه دست‌یافت.
در پی شکایت گروهی از بنی‌تمیم، از ابن‌عبّاس نزد امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام)، حضرت نامه‌ای را خطاب به ابن‌عبّاس نوشتند. با توجّه به اینکه گروهی از بنی‌تمیم در جنگ جمل، جزء سپاه جمل بودند و رو در روی سپاه حضرت قرار داشتند، ابن‌عبّاس نسبت به آنها بدخویی می‌کرد. از طرفی گرهی از بنی‌تمیم، از شیعیان بودند؛ برخورد ابن‌عبّاس، سبب شد که گروهی از آنها، ازجمله، جاریه بن‌قدامه، به حضور حضرت علی(علیه‌السلام) رسیدند واز ابن‌عبّاس شکایت کردند. برهمین اساس، امام علی‌(علیه‌السلام)، به ابن‌عبّاس نامه نوشت و جمل را فتنه خواند ؛ و به او هشدار داد واو را از عواقب وخیم عدم‌توجّه به جریان‌های سابق بصره، برحذر داشت.[۳۱۳]
حضرت درتبیین روش برخورد با مردم در شرایط فتنه چند سفارش مهم به ابن‌عبّاس می‌نماید واز او توقّع دارند که به عنوان یار حضرت امیر(علیه‌السلام)، رفتاری آگاهانه وبابصیرت دربرخورد با این شرایط داشته باشد. برخی از این سفارش‌ها عبارتند از:
۱ـ نیکی کردن به مردم فتنه‌زدۀ بصره؛[۳۱۴]
امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، بهترین راه برای آرام کردن مردم این شهر را احسان ونیکی به آنها می‌داند، تابدی‌هایی را که آنان در جنگ جمل داشتند، با نیکی پاسخ داده شود وآنان شرمندۀ احسان حکمران گردند ودست از هرگونه مخالفت بردارند. حضرت به خوبی می‌دانست که این روش، تنش اجتماعی را کاسته ومردم را با برنامه‌های حکومت همراه می‌کند.
۲ـمهار رعب و وحشت؛[۳۱۵]
زمانی که جنگی به پایان می‌رسد، رعب ووحشت عجیبی برکسانی که سرکوب شده وشکست خورده‌اند، حاکم می‌شود. بعداز جنگ جمل، امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) ، برای کنترل اوضاع، تمام مسبّبین وشرکت‌کنندگان در جنگ را مشمول عفو عمومی قرار دادند.
۳ـ نرمش ومدارا با مردم ؛[۳۱۶]
نرمش ومدارا با مردم تا جایی که اوّلاً مردم را نسبت به حکومت، جری وگستاخ نسازد و ثانیاً از حدود الهی خارج نکند؛ زیرا اجرای احکام اسلام، برحکومت وبقای آن مقدّم است.[۳۱۷] امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، جادّۀ همواری را که تحمّل دشواری مشکلات را آسان می‌کند، نرمش ومدارا می‌داند.
باید توجّه داشت که این سفارش امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، درجهت کم کردن عواقب ناخوشایند فتنه ونیز هدایت واستفاده از قوای مردم برای دفاع از اسلام بود؛ که همین ژرف‌اندیشی حضرت امیر(علیه‌السلام)، سبب شد که بعدها، اغلب بنی‌تمیم درجنگ صفّین، درصف سپاهیان اسلام قرار بگیرند.
این راهکارها برای مقابله با فتنه وفتنه‌گران، نشأت گرفته از کلام پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله) است که انسان‌های افتاده دردام فتنه را فریفتگان می‌دانند ونه از دین برگشتگان؛ چنانکه وقتی مردی برخاست و خدمت امام(علیه‌السلام) عرض کرد:« به ما ازفتنه خبر بده؛ آیا آن را از رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) پرسیدی؟ »
امام(علیه‌السلام) فرمودند:
« چون خدا این آیه را فرستاد: ﴿الم، أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ﴾، دانستم تا رسول خدا(صلّی الله علیه‌وآله) در میان ماست، فتنه به‌وجود نخواهد آمد. پرسیدم:” ای رسول خدا، این فتنه‏ای که خدا تو را از آن خبر داده چیست؟” فرمود: «ای علی امّت من پس از من به زودی دچار فتنه می‌شوند.» … و گفت: «ای علی پس از من، مردم به مالهای خود فریفته شوند و به دین خویش بر خدا منّت نهند. رحمت پروردگار آرزو کنند، و از سطوت او ایمن زیند. حرام خدا را حلال شمارند، با شبهت‏های دروغ و هوسهایی که به غفلت درسر دارند. می را نبیذ گویند و حلال پندارند. حرام را هدیّت خوانند و ربا را معاملت دانند». گفتم: ای رسول خدا (صلّی الله علیه‌وآله)، آن زمان آن مردم را در چه پایه نشانم از دین برگشتگان، یا فریفتگان فرمود: «فریفتگان».[۳۱۸]
از دیدگاه امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام)، فتنه دارای آسیب‌های متعددی است.[۳۱۹] امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، همواره به یاران خود، نسبت به مسألۀ فتنه هشدار می‌دادند وآنها را ازافتادن دردام آن برحذر می‌داشتند؛ چراکه در شرایط فتنه، همۀمردم اعم از خوب وبد، درمعرض آسیب قرار دارند وتنها مسألۀ مهم دراین شرایط حفظ ایمان واعتقاد صحیح از گزند این آسیب‌هاست. این آسیب، برای همگان قطعی است. حضرت امیر(علیه‌السلام)، راه‌هایی را برای مقابله با فتنه وفتنه‌گران معرفی می‌فرمایند:
۱ـ تمسک به اهل‌بیت(علیهم‌السلام)[۳۲۰]
حضرت امیر(ع)، تنها راه نجات وسعادت را سوار شدن برکشتی نجات هدایت که همان اهل‌بیت(ع) است می‌دانند. چراکه اهل‌بیت پیامبر(صلّی‌الله‌علیه‌وآله)، مانند کشتی که در دریای متلاطم، افراد را به ساحل امن می‌رساند، مردم را از شرایط بحرانی فتنه نجات داده وبا آسایش وامنیت، به راه سعادت می‌برند.[۳۲۱]
امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در بیان جایگاه هدایتگری وراهنما بودن خود، درشرایط فتنه می‌فرمایند:
« ای مردم مهار بارکشهایی را که بار سنگین ـ گناهان ـ را می‏برد دست بدارید، و امام حاکم خود را تنها مگذارید تا از آن پس خود را سرزنش کنید ـ و خطاکار بشمارید. خود را در آتش فتنه‏ای که پیشاپیش آن رفته‏اید، بی اندیشه درمی‌آرید و به یک سو شوید و راه را برای آن خالی بگذارید، که به جانم سوگند، با ایمان در شعله آن فتنه تباه گردد، و نامسلمان امان یابد. همانا من میان شما همانند چراغم در تاریکی، آن که به تاریکی پای گذارد از آن چراغ روشنی جوید، و سود بردارد. پس ای مردم بشنوید و در دل بگنجانید، و گوش دل خود را آماده کنید تا نیک بدانید.»[۳۲۲]
۲ـ آگاهی از شرایط فتنه[۳۲۳]
امیرمؤمنان علی(علیه‌السلام) به همگان توصیه می‌فرمایند که با آگاهی یافتن از شرایط فتنه وفتنه‌گران وراه‌های برون‌رفت ازآن، خود را مجهّز کرده وراه سعادت را بپیمایند.
۳ـ پایبندی به سنّت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله )[۳۲۴]
چنانکه حضرت درباره برخورد با فتنه‌ خونین عبدالملک مروان خلیفه اموی و هجوم آن به کوفه فرمود:
«… پس پیوسته چنین باشید تا آنکه عرب بر سر عقل آید و در پی نظم کار خویش برآید. پس بر سنّت پیامبر بمانید که بر پاست، و بر آثار او که هویداست، و عهدی که زمان بر آن نگذشته، و نشانی که از پیامبر به جا مانده، و بدانید که شیطان راههای خود را برای شما هموار می‌کند، تا در پی او بروید ـ و از راه خدا به در شوید.»[۳۲۵]
۴ـ زیرکی و هوشمندی[۳۲۶]
در فتنه‌ها وزمانی که امکان تشخیص حق از باطل وجود ندارد، انسان باید به گونه‌ای زیرکانه برخورد کند که هیچ یک از دو طرف، از او نتواند بهره برداری کند، نه وسیله‌ای برای تاخت و تاز فتنه‌انگیزان باشد و نه چون شتر شیرده باعث تقویت مالی و روحی آن‌ها گردد.[۳۲۷]
۵ـ رعایت تقوای الهی[۳۲۸]
بهترین محافظ از آسیب‌های فتنه، تنها خداوند واطاعت از فرمان اوست. هرگاه در جامعه ای روحیه تقوا و پرهیزگاری گسترش یابد، آسیب پذیری آن جامعه در برابر فتنه های احتمالی کاهش خواهد یافت.
«و بدانید آن که از خدا بترسد، خدا برای او بیرونشوی از فتنه‏ها قرار دهد.»[۳۲۹]
۶- تقویت بصیرت سیاسی
در فتنه‌ها عامل اصلی شناخت و درک درست داشتن ، بصیرت است. بصیرت چراغی است که همواره روشنگر و نجات بخش انسان از گمراهی هاست و به انسان قدرت می دهد تا با حق محوری، راه صواب را از ناصواب تشخیص داده وراه حق را برگزیند. در سایه بصیرت است که حق و باطل ، به خوبی آشکار می گردد و انسان از ظواهر اشیاء و حوادث عبور نموده و به درکی فراتر از چهره ظاهری آنها می‌رسد. امیرمؤمنان علی‌(علیه‌السلام) در این باره می فرمایند:
« پس خوشا دارنده دل بی گزند که … به راه سلامت رسیده است به راهبری آن که او را راه نمود ، و فرمانبرداری راهنمایی که او را چنان فرمود… چنین کس بر سر راه ایستاده است و راه راست به رویش گشاده.»[۳۳۰]
۷- شناخت مراکز فتنه و افشای اهداف آنها
شناسایی طراحان فتنه و افشای اهداف و انگیزه آنان یکی از مناسب‌ترین راهکارهای مقابله با فتنه است. در این راهکار دو هدف نهفته است : نخست: آنکه طراحان فتنه و فتنه انگیزان به مردم معرفی می شوند و دیگر آنکه مردم با پی بردن به اهداف شوم آنان به دام فتنه گرفتار نمی شوند .
امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) با شناسایی مراکز فتنه انگیزی مانند معاویه و خوارج آنان را به مردم معرفی نمودند و نقاب از چهره فریبکار آنان برداشتند. امام (علیه‌السلام) در نامه ای به معاویه فرمودند :
« از شبهت بپرهیز و از آمیختگی آن به حق و باطل نیز»[۳۳۱]
و نیز خطاب به معاویه فرمودند:
« و گروهی بسیار از مردم را تباه ساختی ، به گمراهی‏ات فریبشان دادی ، و در موج دریای سرگشتگی خویششان درانداختی . تاریکیهاشان از هر سو در پوشاند، و شبهه‏ها از این سو بدان سوشان کشاند .»[۳۳۲]
یکی از ثمرات مثبت وقوع فتنه‌ها در جامعۀ اسلامی، این است که مرزهای مؤمنان راستین از مؤمنان زبانی وگفتاری جدا می‌شود. تازمانی که فتنه‌ای رخ نداده است، انسان گمان می‌کندهمۀ افراد یکرنگ ویکدست هستند؛ امّا زمانیکه فتنه وآزمایش اجتماعی رخ می‌دهد، صف‌ها جدا می‌شود.[۳۳۳]

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  ۴۰y.ir  مراجعه نمایید.